همه ما در طول زندگی از بدو تولد تا همین حالا، رقابت را درک کرده و به نوعی درون آن قرار داشته ایم. اصالتاً وجود خود ما به عنوان یک انسان که به دنیا آمده، حاصل رقابت است. در این درس از عیب پوش قصد داریم این مفهوم را با هم بررسی کنیم. همراه هم باشیم…
رقابت یا هماورد چیست؟
هماورد، رقابت یا همان مسابقه، کوششی است برای پس انداختن دیگران از وصول به هدفی که مورد نظر هر دو طرف است. رقابت یكی از مهمترین انگیزههای حركتی در انسان است. عموماً انسان برای حرکت و نیل به یک هدف به دونوع انگیزه نیاز دارد. این انگیزهها به دوبخش بیرونی و درونی تقسیم میشوند. زمانی که حرکت برای دسترسی به یک هدف محدود به فرد یا گروه خاصی باشد، رقابت بوجود خواهد آمد. در واقع یکی از دلایل اصلی ایجاد رقابت ، «محدودیت منابع» است.
چرا رقابت شکل گرفت؟
انسان پیش از اینکه خود و محیط اطرافش را درک کند، مسابقه (Competition) را بصورت فطری و غریزی دریافته است. چرا؟ چون همه ما انسنها، در ابتدا اسپرمهایی بودیم کا رقابت با هم برای رسیدن به تخمک رقابت کردیم و بریم!
هر کدام از ما که الان زنده هستیم، در واقع برنده رقابت «تولد» هستیم. بقیه اسپرمهای دیگر، شانس اینکه تبدیل به «انسان» بشوند را نداشتند. بنابراین «رقابت» در انسان، «پیش از تولدش» ، شکل گرفته است!
هر کدام از ما که الان زنده هستیم، در واقع برنده رقابت «تولد» هستیم. بقیه اسپرمهای دیگر، شانس اینکه تبدیل به «انسان» بشوند را نداشتند. بنابراین «رقابت» در انسان، «پیش از تولدش» ، شکل گرفته است!
اما رقابت چیست و چرا ما رقابت می کنیم؟ حتی نوزادان برای شیر خوردن باهم رقابت میکنند و هیچ درکی از این ندارند که کاری که انجام میدهند، رقابت است. در واقع بدن آنها تنها تلاش میکند تا سیر شود و زنده بماند. اما به مرور زمان با بزرگ شدن، درک بیشتری از محیط و خصوصاً هماورد میکند”.هر کدام از ما که الان زنده هستیم، اولین
همه ما مفاهیمی به نام «رقابت سالم» و «رقابت ناسالم» را شنیده ایم. در جامعه شناسی، از رقابت منفی یا ناسالم به عنوان نابهنجاری سخن به میان میآید و راههایی برای درمان آن ارایه میشود؛ زیرا این نابهنجاری رفتاری، نشانهای از عدم سلامت شخص از نظر روانی است و میبایست درمان شود. اما دیدگاه نسبت به رقابت ، در اغلب اوقات این مفهوم را تعریف میکند.
از دیدگاه هماورد مثبت و همکاری، رقابت به معنای تخریب یا حذف رقیب نیست بلکه گامی موثر جهت اصلاح، تغییر مثبت یا بهتر شدن است. هماورد یکی از مولفههای مهم جهت پیشرفت و موفقیت فردی و اجتماعی محسوب میشود.
نمی توان بطور قطع اعلام کرد که هماورد یا مسابقه، امری منفی یا مثبت است، بلکه «محیط»، «شرایط» و «افراد»، تعیین کننده نوع آن هستند. به عنوان مثال در دوران باستان، رقابت برسر کسب زمینهای حاصلخیز بود، اما امروزه بسیاری از کشورهای خشک و کم آب، بواسطه تکنولوژی، انواع مختلف کشاورزی را انجام داده و نیازمند رقابت و گرفتن زمین دیگر کشورها نیستند.
رقابت منفی چیست؟
رقابت مثبت و منفی دو روی سکه تلاش انسانی هستند. رقابت مثبت یا سالم، نوعی هماوردطلبی سازنده است که در آن افراد با تمرکز بر بهبود مهارت های خود، نوآوری و عملکرد بهتر، به پیشرفت جمعی کمک می کنند. در این نوع رقابت، قواعد اخلاقی رعایت می شود، موفقیت دیگران الهام بخش است و محیط به جای ایجاد تنش، انگیزه و انرژی مثبت تولید می کند. مثلاً در کسب وکار، رقابت مثبت منجر به بهبود کیفیت محصولات، کاهش قیمت ها و رضایت بیشتر مشتریان می گردد.
در مقابل، رقابت منفی یا ناسالم با حسادت، تخریب و زیرآب زنی همراه است. در این حالت، فرد به جای تمرکز روی رشد خود، تلاش می کند تا رقیب را تضعیف کند، اعتبار او را خدشه دار سازد یا با روش های پنهان و غیراخلاقی مانع پیشرفت او شود. این نوع رقابت نه تنها به فرد مقابل آسیب می رساند، بلکه در بلندمدت به خود فرد هم زیان وارد می کند و محیط را پر از ناامنی و بی اعتمادی و استرس می سازد. رقابت منفی اغلب ریشه در ناامنی درونی، ترس از شکست یا کمبود اعتماد به نفس دارد.
کتاب «زیرآب زنی» نوشته فرامرز عیب پوش، به طور عمیق به بررسی همین رقابت منفی و پدیده زیرآب زنی می پردازد. در این کتاب با مثال های واقعی و داستان های ملموس، انواع زیرآب زنی (از ساده تا مرکب و خودزنی) ، معرفی و تشریح می شوند. علاوه برآن خواننده می تواند می تواند راهکارهای عملی برای مقابله با آن را در کتاب بخواند. این کتاب تأکید دارد که شناخت این رفتارهای مخرب اولین گام برای ایجاد محیط های رقابتی سالم است و به خوانندگان کمک می کند تا در زندگی فردی و حرفه ای، از دام رقابت منفی رهایی یابند و به سمت رقابت مثبت حرکت کنند.
رقابت در سازمان، خوب است یا بد؟
همانگونه که اشاره شد، هماورد تلاش فردی برای رسیدن به هدفی مشترک است که تنها یک برنده دارد. طبیعی است که لازمه رقابت، کنار زدن یا حذف رقبا است. وقتی پیروزی ما در گرو شکست دیگری باشد، واضح است که بین روابط ارتباطی درست و خودخواهی، حتما منافع خودمان را انتخاب میکنیم. با این روش، هرکسی بهاین موضوع فکر میکند که باید تنها به فکر خودش باشد تا نجات پیدا کند.
اگر مدعی شویم در شرکتها رقابت داخلی وجود ندارد، حرفی بیهوده زده ایم. رقابت در «ذات» انسان است. این حس «حساد»الهاست که در تمامی سازمانها رقابتهای داخلی ایجاد شده و ایجاد کنندگان آن با افتخار از ایجاد یک انگیزه بیرونی یاد میکنند. اما این موضوع تا چه حد میتواند به پیشرفت و تعالی سازمان کمک کند؟. از یک سو، انگیزهای که رقابت ایجاد میکند بسیار محرک است، اما از سوی دیگر، ضربهای که به سازمان وارد میکند جبران ناپذیر است.
فراموش نکنیم؛ ما هیچ چیز «خوب» یا «بد» در کره زمین نداریم. ما مفاهیمی به نامهای «مفید» یا «مضر» داریم. چرا؟ چون همه چیز در جهان نسبی است. پس خوب بودن و بد بودن، چون مطلق هستند، حداقل برای مدیریت ما انسانها، کارایی ندارند!
امروزه بسیاری از سازمانها، به این نتیجه رسیدند که ایجاد هماورد، انگیزه بخشی به افراد، روشی ناکارآمد است چون دراینصورت، یک روند برنده – بازنده بوجود خواهد آمد و همواره یک نفر برنده میشود و دیگران بازنده و در واقع این روشی انگیزشی برای قویترها محسوب میشود. در این صورت، ما جایزه را به افراد قویتر خواهیم داد و افرادی که دارای اعتماد به نفس پایین هستند، عملا از این موضوع بیبهره خواهند ماند. اما آیا این امکان وجود دارد که سازمان را از قویترینها پر کرد؟ یا زمانی کهاین کار صورت گرفت، آیا این رقابت بین قویترها هم رخ نخواهد داد و این روند تا پیروزی یک نفر ادامه نخواهد یافت؟ پس درنهایت سرنوشت سازمان چه خواهد شد؟
طبیعی است با وجود این روند، افراد ضعیف تر و کم بهره تر آسیب میبینند و دچار بی انگیزگی و افت بیشتر میگردند. پرواضح است زمانیکه هیچ امیدی به موفقیت نداشته باشیم و خود را محکوم به شکست بدانیم، انگیزهای برای تلاش نخواهیم داشت.
مسابقه چیست؟
مسابقه همان رقابت (COMPETITION) است. واژه مسابقه از ریشه «سبق» یعنی جلوتر بودن گرفته شده. مشخص است وقتی قرار است جلوتر باشیم، یک یا چند نفر باید عقب تر باشند. البته تفاوت این دو مفهوم اندک است اما همین اندک هم اهمیت دارد. در مسابقه به سبقت گرفتن تاکید میشود و در رقابت به ماهیت آن. به هررو مسابقه هم مانند رقابت؛ به معنای ایجاد شرایطی برای پیشی گرفتن در راه رسیدن به هدفی است. مسابقه یا هم آوری می تواند میان دو یا چند ارگانیسم، حیوان، فرد، گروه اقتصادی یا گروههای اجتماعی و برای به دست آوردن قلمرو، جایگاه، منابع، محصول، جفت، حیثیت، شهرت، جوایز، جایگاه اجتماعی، رهبری و سود شکل بگیرد.
تفاوت رقابت سالم و رقابت ناسالم چیست؟
رقابت سالم منافع مصرف کنندگان و جامعه و یا بازار را تامین میکند. زماینکه رقبا با توسل به روشهای نامشروع به منافع یکدیگر لطمه وارد میکنند . چنین رقابتی وصف نامشروع خواهد یافت. رقابت نامشروع از قوانین نامشروع استفاده میکند و منافع جمع را نقض میکند.
رقابت سالم شکلی از هماوردطلبی سازنده است که افراد را به بهبود عملکرد، نوآوری و تلاش بیشتر تشویق می کند. در این نوع رقابت، تمرکز بر رشد شخصی و جمعی است، قواعد اخلاقی رعایت می شود و موفقیت دیگران به عنوان الهام و الگو دیده می شود. نتیجه آن افزایش کیفیت، خلاقیت و پیشرفت در محیط کار، ورزش یا آموزش است، بدون اینکه به کسی آسیب برسد. رقابت سالم انرژی مثبت ایجاد می کند و روابط را تقویت می نماید.
رقابت ناسالم (یا همان رقابت منفی) اما بر پایه حسادت، تخریب و زیرآب زنی بنا شده است. در این رقابت، فرد به جای تمرکز روی نقاط قوت خود، تلاش می کند رقیب را تضعیف کند، اعتبار او را خدشه دار سازد یا با روش های غیراخلاقی مانع پیشرفتش شود. این نوع رقابت محیط را پر از تنش، بی اعتمادی و استرس می کند، به سلامت روانی افراد آسیب می رساند و در نهایت بهره وری کلی را کاهش می دهد. کتاب «زیرآب زنی» فرامرز عیب پوش به خوبی این پدیده مخرب و راه های مقابله با آن را بررسی کرده است.
شرایط ایجاد یک رقابت سالم چیست؟
شاید بتوان برای رفع این مشکل، راه حلی درنظر گفت. این راه حل، ایجاد شرایط هماورد سالم است. دراین صورت، نگاه از «مساوات» به «عدالت» تغییر کرده و سعی برآن میشود که تواناییها و ضعف همه افراد دیده شود و هرکسی به تناسب توانایی در رقابت قرارگیرد. تعریف رقابت سالم، رقابتی است که ایجاد آن بتواند کمکی به پیشرفت و افزایش “شایستگی” افراد در سازمان انجام دهد.
برای شرکت افراد در «هماورد سالم»، ابتدا لازم است تا طرفین دارای توانایی و شرایط یکسانی باشند در غیر این صورت ، باعث سرخوردگی افراد خواهد شد.
سایمون سینک، دانشمند حوزه مدیریت و توسعه فردی، مفهومی جدید را به جای رقابت پیشنهاد کرده که خود او آن را «بازی نامحدود» گذاشته. بازی نامحدود، در واقع رقابتی است که بجای اینکه میان تعدادی انسان باشد، میان «انسان و مسئله» است.
جمع بندی درس
برای اینکه بتوانیم در بازار رقابتی امروز زنده بمانیم با پیشرفت کنیم، به آموزش و مشاوره متخصصان نیاز داریم. ما آنقدر فرصت نداریم تا همه چیز را خودمان تجربه کنیم. سرعت رقابت، از سرعت یادگیری ما بیشتر است، بنابراین همیشه به مشاورین نیاز داریم.
در دنیای مدیریت امروز، رقابت هوشمندانه، موضوع حیاتی است و آموزش و اجرای درست آن هم، بحث دیگری است. اگر راهنمای مناسبی نداشته باشیم، شکست خواهیم خورد. لازم است با گرفتن مشاوره از مشاورین متخصص، سیستم کسب و کار و رقابتمان را بهبود ببخشیم.
مجموعه مشاوره و آموزش عیب پوش با متخصصان مجرب در این حوزه، امکان پیاده سازی مفید درست این برنامه ریزی، در هر کسب و کاری را فراهم کرده. برای تماس و دریافت مشاوره ، با شماره تلفن 02128427338 تماس بگیریم. همچنین می توانیم درخواست ها یا پیامهای خود را به شماره تلفن 09202057267 ارسال کنیم.
در تلفن همراه یا سیستمهای لپ تاپ و دسکتاب، امکان ثبت نام در آکادمی، در سمت چپ بالای همین صفحه در دسترس ماست. در صورت تمایل، می توانیم با ثبت نام از میز کار خصوصی خود به همراه یاد آوری فیلم های بازدید شده ما، استفاده کنیم.
