پول، یکی از عجیب ترین ابداعات بشری است که بشر پس از ابداع آن، همواره به دنبال آن دویده و هیچگاه از جمع آوری آن سیر نشده است. اما اخیراً ایلان ماسک، ثروتمندترین فرد تاریخ، ادعا کرده که تا سال 2036 پول از بین خواهد رفت. در این درس از «عیب پوش»، موضوع پول و نقش آن در اقتصاد جهان را مورد بررسی قرار خواهیم داد.
پول، یکی از قویترین محرک های بشری. رویای همیشگی بشر که هیچ وقت از هیچ مقداری از آن سیر نشده و نخواهد شد. اما ثروتمندترین مرد جهان، دعا کرده که تا سال 2036 پول از میان خواهد رفت. بذون درنظر نظر گرفتن اینکه این ادعا، یک پروژه است یا یک پیش بینی، زندگی بشر بدون چول، چه تغییری خواهد کرد؟ آیا با ورود هوش مصنوعی و رباتها به بازار کار، پول از بین خواهد رفت؟
اگر کارت های بانکی کار نکنند، اگر حساب های بانکی، شکل امروزی خودشان را از دست بدهند و اگر مفهوم پولی که امروز می شناسیم تغییر کند، آیا اقتصاد متوقف می شود؟ شاید پاسخ اولیه ما این باشد که «بدون پول، زندگی غیرممکن است»، اما واقعیت این است که انسان ها بارها بدون شکل امروزی پول زندگی کره است.
پول از بین می رود، چقدر این جمله آشناست!
در بیانیه ی بیست و دومین کنگره حزب کمونیست اتحاد شوروی در ۱۹۶۱، کمونیسم چنین تعریف شده است: «کمونیسم نظامی بدون طبقات است با مالکیت همگانی وسایل تولید و برابری کامل اعضای جامعه. در چنین نظامی رشد همه جانبه مردم با رشد نیروهای مولد از راه پیشرفت دائمی علوم و فنون همراه خواهد بود و منابع ثروت عمومی برای همه به فراوانی جوشان خواهد بود و اصل بزرگ از هرکس به قدر توانایی اش و به هرکس به قدر نیازش تحقق خواهد یافت.»
باوجود این بیانیه، تمامی کشورهای کمونیستی، در فقر و بیچارگی و بن بست اقتصادی متلاشی شدند و نقش پول به قدری در آنها اهمیت پیدا کرد که روسیه فعلی که زمانی کشوری کمونیستی بود، امروزه یکی از گرانترین و لوکس ترین کشورهای جهان است. پول به قدری در روسیه اهمیت دارد که تمامی روابط براساس آن تعریف می شود.
یکی از قدیمی ترین رؤیاهای بشر این بوده که روزی مفت بخورد!
جهانی را تصور کنیم که در آن، انسان مجبور نیست برای تأمین نیازهای اولیه یا ثانویه اش، تمام عمر کار کند. ماشین ها تولید می کنند، ربات ها خدمات ارائه می دهند، هوش مصنوعی تصمیم می گیرد و انسان می خورد و می خوابد و فرصت بیشتری برای یادگیری، خلاقیت، رسیدگی به خانواده و زندگی کردن دارد.
این تصویر، رؤیای جدیدی نیست. بیش از دو قرن پیش هم متفکرانی وجود داشتند که تصور می کردند با حذف مالکیت خصوصی و مدیریت جمعی منابع، انسان می تواند به جامعه ای دست پیدا کنند که در آن همه از رفاه برخوردار باشند. حال این تفکر واقعی بود یا صرفاً برای تسخیر قدرت، امری جداگانه است. فرض کنم با بهترین نیت ممکنه انجام شده است (که البته بعدها خلاف آن اثبات شد!)
پول چیست و چرا به وجود آمد؟
در ساده ترین تعریف، پول یک ابزار برای اندازه گیری ارزش، انتقال ارزش و ذخیره ارزش بوده و هست. انسان ها در ابتدا کالا را با کالا مبادله می کردند. اما مشکل اینجا بود که همیشه دو طرف معامله چیزی را که طرف مقابل می خواست، نداشتند. اینجا بود که انسان به دنبال یک واسطه رفت؛ چیزی که همه آن را بپذیرند. نمک، دام، فلزات گران بها و بعدها، طلا، سکه و اسکناس، هر کدام در دوره ای نقش پول را بازی کردند.
پس یک نکته مهم وجود دارد که پول ذاتاً یک شیء نیست، بلکه پول نوعی قرارداد اجتماعی است. تا زمانی که مردم یک ابزار را برای مبادله ارزش بپذیرند، همان ابزار می تواند پول باشد.
کوبا؛ نمونه کشورهای بدون پول!
کوبا یکی از کشورهایی است که سالیان سال است که از پول استفاده نمی کند آنها کوپن هایی دارند که بر اساس کارکرد بین مردم تقسیم می شود همه باید حقوق یکسان داشته باشند و هیچکس نسبت به دیگری برتری اقتصادی ندارد.
حالا برای این انسان زیاده خواه، انسانی که ذاتاً به دنبال برتری جویی است، چه انگیزه ای برای بیدار شدن و حرکت وجود دارد؟ وقتی هر چقدر تلاش کنیم هیچ چیز بیشتری به دست نخواهیم آورد؟
کار کردن بسیار زیاد و کار کردن کم تنها یک مزد در پی دارد و آن این است که ما به اندازه دیگران مانند گوسفند ها سهمیه مساوی از خوراک و امکانات دریافت می کنیم کم کم این موضوع موجب افت انگیزه و مرگ تولید شد.
بلندپروازی های انسانی، یک به یک از بین رفتند. دیگر کسی انگیزه ای برای تلاش نداشت به علاوه اینکه سیستم بسته کمونیسم و عدم ارتباط با دنیای جهانی، موجب شد که هیچ تولیدی به کشور دیگر صادر نشود و هیچ فروشی هم انجام نشود.
حالا با مردمی روبرو بودیم که در فقر مطلق، تنها زنده می ماندند تا روزهای عمرشان را سپری کنند و بمیرند. آنها باید به یک آرمان وفادار می ماندند. آرمانی که ممکن بود آن را دوست داشته باشند یا نه، ولی مجبور بودند در آن زندگی کنند.
آینده پول در دنیای جدید
در یکی از مصاحبه های جنجالی اخیر، ایلان ماسک ادعا کرده که به زودی تا سال ۲۰۳۶ پول از میان خواهد رفت و انسان ها، دیگر نیازی به کار کردن ندارند.
او ادعا کرده با توجه به اینکه هوش مصنوعی و ربات ها می توانند منابع کافی برای زنده ماندن انسان ها تولید کند، انسان ها نیازمند کار کردن نیستند. بنابراین انسانها یا باید از دولتها کمک بگیرند و یا از رباتها زیرا خودشان دیگر کارایی ندارند! اما پیش از این نگاهی به تاریخچه پول بیندازیم و ببینیم نقش این مضوع در کارکردهای اقتصادی و اجتماعی چیست؟
تاریخچه پیدایش پول چیست؟
انسان در ابتدا پس از یکجانشینی به این نتیجه رسید که باید از تولیدات و محصولات دیگران استفاده کند. انسان دریافت که پس از مدت زیادی غارنشینی و شکار و گرسنگی کشیدن، کشاورزی می تواند او را نجات دهد. او می تواند با استفاده از محصولات و خدمات دیگران، راحتتر زندگی کند.
ینگونه انسان می توانست زندگی بهتر و ساده تری داشته باشد. پس شروع به تبادل کرد. تبادل، اولین چیزی بود که انسان را برای پیشرفت و تبدیل به انسان امروزی آماده کرد.
اما همین تبادل، مشکلی بزرگ داشت. اینکه کالا یا محصول یا خدماتی که انسان در اختیار داشت الزاماً به کار انسان های دیگر نمی آمد. مثلاً اگر فردی مرغ یا گندم تولید می کرد، ممکن بود که طرف مقابل به آن نیازی نداشته باشد!
همین عدم نیاز، سبب شد تا انسان به دنبال جایگزینی بگردد که بتواند و همه چیز را با آن تبادل کند. اینجا بود که برای نخستین بار، انسان دریافت که باید یک «واحد» برای اندازه گیری خلق کند و اینجا بود که پول متولد شد.
با تولد پول، انسان یکجانشین، دیگر نیاز به تبادل کالا به کالا نداشت او می توانست کالای خود را با پول عوض کند و خدمات یا کالای دیگری را با همان پول تهیه کند.
اختراع پول موجب شد که انسان بتواند اقتصاد را تشکیل دهد. انسان دریافته بود که می تواند با به دست آوردن پول بیشتر، خدمات و کالاهای بیشتری هم دریافت کند.
حالا دیگر نیاز نبود تا انسان الزاماً کالای یا خدماتی که مورد نیاز دیگران نیست را به آنها بفروشد. بلکه کافی بود تا کالا یا خدماتش را با پول معاوضه کند و بعدها آن پول را با کالا یا خدمات مورد نیاز خودش باز معاوضه کند.
همین تفکر ساده، موجب بروز تجارت و اقتصاد در جهان شد. سالیانه سال پیش فینیقی ها برای نخستین بار سکه هایی درست کردند تا در بین النهرین آنها را با خدمات یا کالاهای دیگر جابجا کنند. همین موضوع سبب پولدار شدن آنها شد.
حالا دیگر پول تبدیل به یک معیار شده بود. معیاری که می توانستند با آن بسنجند که هر خدماتی چه ارزشی دارد.
چیزی که نمی توانیم اندازه گیری کنیم نمی توانیم مدیریت کنیم
پیتر دراکر؛ استاد بزرگ مدیریت، جمله ای طلایی و بسیار نهادینه در مدیریت دارد. او معتقد است چیزی که نمی توانیم آن را اندازه گیری کنیم به هیچ عنوان نمی توانیم مدیریت کنیم.
از دیدگاه بسیاری از مردم پول واحدی برای خوشبختی یا رسیدن به آرزوها و تمایلات آ نهاست، اما پول در حقیقت معیاری برای اندازه گیری «ارزش» است. به بیان دیگر در حقیقت پول واحد اندازه گیری ارزش کالا یا خدمات تولیدی توسط انسان است.
پس از ورود پول به زندگی انسان، موضوع نگهداری و محافظت از آن مطرح شد. بنابراین سیستمی ایجاد شد تا بروات و کاغذهایی برای جابجایی به جای پول ایجاد شود و پول دزدیده نشود.
حالا، باز فضایی فراهم شده بود تا این انسان بتواند پول بیشتری را با یک موضوعی دیگر یهنی «اعتبار» جایپزین کند.
این بار «بانک ها» اعتماد و اعتبار می فروختند. آنها پولهای افراد را می گرفتند و همان پول را به افراد دیگر می دادند و آن را با سود قابل توجهی تعویض می کردند.
این اعتماد و اعتبار سبب شد تا انسان بتواند پول بیشتری جابجا کند. خدمات بیشتری تولید کند و کالای بیشتری جابجا کند.
حالا همین اعتبار، باید مجدداً اندازه گیری می شد. چون چیزی که نمی توانیم آن را اندازه گیری کنیم نمی توانیم آن را مدیریت کنیم. بنابراین موضوعی به نام «حسابداری» اختراع شد.
حالا حسابداری و امور مالی می توانست، بشر را راحت کند و اندازه گیری اعتبارها و پول هایی که هنوز به وجود نیامده را انجام دهد و واحد اندازه گیری اعتبار «یعنی پولی که هنوز به وجود نیامده»، شود.
با حسابداری، انسان عملاً توانست اعتبار و اعتماد را قیمت گذاری و اندازه گیری کند حالا دیگر فرد می توانست پولی که وجود ندارد را استفاده کند وام بگیرد و یا وام دهد.
اینجا موضوع «سهام»، عملاً بخشی قابل اندازه گیری از ارزشی بود که هنوز با پول سنجیده نمی شد. اما قابل اندازه گیری برای معاملاتی در آینده بود.
قدرت پول در چیست؟
پول به تنهایی هیچ قدرت یا ارزشی ندارد. تنها چیزی که می تواند پول را قدرتمند کند، اعتمادی است که به آن وجود دارد و اعتباری است که پشت آن گذاشته می شود. در سال های بعد کشورها سعی کردند تا موضوعی به نام «پشتوانه پول» را مطرح کنند تا این اعتبار افزایش پیدا کند.
مطرح شدن پشتوانه پول، موجب شد تا افراد اعتماد و اعتبار بیشتری به پول آن کشور یا منطقه داشته باشند.
حالا دیگر موضوعی به نام اعتبار و اعتماد به آن بود که ارزش یک پول را تعیین می کرد. اینجا بود که پولها نسبت به هم اعتبارها و ارزش های مختلفی گرفتند. امروزه می بینیم که ارزش پول ها و جابجایی و معاملات آنها با یکدیگر، به اقتصاد کشورها ارتباط دارد.
این یعنی اعتمادی که جامعه جهانی به اقتصاد آن کشور به عنوان پشتوانه یک پول دارد. اینجا بود که دیگر پولها هم هیچ ارزشی نداشتند و اعتبار و اقتصاد کشور بود که به جای پول نقش بازی می کرد.
در قرن بیستم، کشورها سعی کردند با قدرت های نظامی، پول های خود را جابجا کنند. بنابراین بعد از جنگ جهانی دوم، آمریکا شروع به وام دادن به کشورهای مختلف کرد. اما شرطی که برای این وام ها و ارائه این اعتبارها داده بود، تنها یک چیز بود؛ «اینکه او دلار امریکا را به آنها ارائه می کرد و تنها از آنها دلار امریکا پس می گرفت».
حالا تنها کشوری که تورم و بدهی اش، موجب توسعه آن می شد، امریکا بود. زیرا تمام بدهی های کشورهای مختلف به دلار امریکا محاسبه می شد.
حالا هر چقدر تورم بالاتر می رفت و اقتصاد امریکا بدهکار می شد، درحقیقت کشورهای دیگر باید دلار بیشتری را هزینه می کردند و خود امریکا باید دلار بیشتری به کشورهای دیگر به عنوان بدهی می پرداخت.
پس از مدتی، آمریکا سعی کرد طلا را از پشتوانه پولش حذف کند و تولید ناخالص ملی و اقتصاد امریکا را به جای پشتوانه در نظر بگیرد که همین کار را هم کرد.
این حرکت هوشمندانه، کاملاً به زیان اقتصاد جهان بود اما کاملاً به نفع اقتصاد امریکا تمام شد. آمریکا برای پرداخت بدهیهایش، حالا کافی بود تنها یک کار انجام دهد. او پول بیشتری چاپ می کرد و دلار بیشتری را در جریان اقتصاد جهان راه می انداخت!
حالا به جای اینکه امریکا سعی کند تا با فروش طلا یا کار کردن، بدهی خود را صاف کند، فقط کافی بود تا دستگاه های پرینتر را روشن کند و دلار بیشتری چاپ کند.
این سندروم چاپ دلار، موجب شد تا تمام کشورها تا خرخره به دلار امریکا وابسته شوند. همین وابستگی سبب شد تا دلار امریکا به عنوان پول پایه در کره زمین شود، تا امروز کشورها نتوانستند با آن مقابله کنند.
در نیمه نخست قرن بیست و یکم، اروپا سعی کرد تا این عقب ماندگی را با اتحادیه اروپا و چاپ «یورو» جبران کند. اما چاپ پولی به نام یورو تا حد کمی توانست ارزش مقابل دلار را بالا ببرد اما نتوانست با اقتصاد امریکا رقابت کند.
نتیجه این کار هم، فایده خاصی نداشت تولید ناخالص داخلی و ملی آمریکا به قدری زیاد شده بود که دیگر یورو توانایی مقابله با آن را نداشت. در نیمه دوم قرن بیست و یکم چین به عنوان اقتصادی نوظهور سعی کرد تا «یوآن» را جایگزین دلار کند. اما چین هم موفق نشد این کار را انجام دهد. یکی از دلایل موفقیت امریکا در توسعه دلار این بود که امریکا دو پایه محکم برای پشتوانه داشت.
اشتباه همه کشورها این بود که تنها از راه اقتصادی در حال مقابله با امریکا بودند. اما امریکا پیشتر درک کرده بود که قدرت حقسیقی، در قدرت نرم است. یعنی اینکه بتواند فرهنگ و بازاریابی را همزمان با اقتصاد پیش ببرد.
اینجا بود که دستگاه بازاریابی و تولید محتوای آمریکا یعنی «هالیوود» وارد بازار شده بود. زبان انگلیسی به عنوان زبانی ساده و به پشتوانه حمایت انگلستان وارد ادبیات تجارت جهان شد. سازمان ملل در امریکا تاسیس شده بود و زبان بین المللی «انگلیسی» شده بود. در همان موازات هم آمریکا فضایی را ایجاد کرده بود که بواسطه آزادی و دموکراسی، تمام نخبگان جهان به امریکا مهاجرت کنند. حالا دیگر همه برای ارتباط با آمریکا، باید انگلیسی یاد می گرفتند.
از طرفی دستگاه بازاریابی آمریکا یعنی هالیوود در حال تولید فیلم هایی بود که روی بشر تاثیر بگذارد آنها داستان های تمام کره زمین را به انگلیسی ترجمه کردند. از آنها کارتون و فیلم ساختند و همین فرهنگ را توسعه دادند. دیگر تمام کودکان کره زمین کارتون های آمریکایی می دیدند.
تمام مردم کره زمین با فیلم های امریکایی خاطره داشتند و تمام آهنگ های آمریکایی در کل کره زمین پخش شده بود.
این «قدرت های نرم»، پشتوانه پول امریکا بودند. هیچکس دوست ندارد برای مهاجرت، به کشوری کمونیستی برود! همه دوست دارند وارد دنیای آزاد شوند. کسی برای مهاجرت، «چین» یا «روسیه» را انتهاب نمیکند.
در این کشورها آزادی فردی یا اجتماعی خاصی وجود ندارد. در این کشورها هیچ جذابیتی برای تغییر فرهنگ های مختلف وجود ندارد.
آمریکا جایی بود که هر کسی با هر فرهنگ با هر نگرش هر رنگ پوست و هرگونه تفکری می توانست آزادانه زندگی کند. این آزادی در چین وجود نداشت با این وجود زبان چینی بسیار سخت بود قوانین بسیار خشک بودند و همه چیز یکسان بود.
این یکسان سازی در چین، برای بشریت جذاب نبود. کمونیسم سال ها بود که در شوروی سابق، چین، کره شمالی و کوبا در حال گسترش بود. اما یک به یک تمام کشورهای کمونیستی بجز کره شمالی از هم پاشیدند یا مانند چین، ماتریالیستی شدند.
چرا ایلان ماسک ادعای از میان رفتن پول را دارد؟
ایلان ماسک و بسیاری از بزرگان و میلیاردرهای جهان، با کمونیست و تفکر چپ مشکل دارند و آن را می شناسند. اما چرا خودشان نوع دیگری از همین تفکر را مطرح میکنند؟ این به علت ایجاد ترس در بشر و آماده سازی بشر برای ورود به بازاری جدید است. بازاری که همه جانبه زندگی بشر را در خودش ببلعد!
درست است که مطرح کردن از میان رفتن پول، در ابتدا ممکن است بشر را خوشحال کند زیرا تصور میکند دیگر کار نخواهد کرد اما همین موضوع هم موجب می شود تا همه انسان هایی که در آن جامعه زندگی می کنند دیگر هیچ انگیزه ای برای حرکت کردن نداشته باشد.
ضمن اینکه زیاده خواهی بشر، موجب مصرف زیاد و اتلاف منابع و از بین رفتن همین منابع خواهد شد.
آیا پول دیجیتال؛ آینده پول است؟
بدیهی است ثروتمندانی مانند ایلان ماسک، دوست دارند «بانکها» از بین بروند و خودشان مستقیما با مشتریان وارد تبادل شوند. این کار با «ارز دیجیتال» امکانپذیر است. بعلاوه اینکه ارز دیجیتال دیگر پشتوانه هم نیاز ندارد.
در سال های اخیر، پرداخت های دیجیتال رشد زیادی کرده اند. خرید آنلاین، کیف پول های دیجیتال و بانکداری الکترونیکی باعث شده اند نقش پول نقد کمتر شود. البته هنوز کمتر شدن استفاده از پول نقد، به معنای از بین رفتن مفهوم پول نیست.
همان طور که آمدن خودرو باعث نشد مفهوم حمل ونقل از بین برود، فناوری های جدید هم احتمالاً مفهوم پول را حذف نمی کنند؛ بلکه آن را تغییر می دهند.
در آینده ممکن است بسیاری از معاملات بدون اسکناس و حتی بدون کارت انجام شوند. ارزش ممکن است در قالب های جدید منتقل شود؛ سریع تر، هوشمندتر و با وابستگی کمتر به ابزارهای سنتی.
اما این تغییر یک سؤال مهم ایجاد می کند: اگر پول کاملاً دیجیتال شود، چه کسی کنترل آن را در اختیار خواهد داشت؟ آیا اعتماد مردم به فناوری جای اعتماد به بانک ها و دولت ها را خواهد گرفت؟
اگر پول تغییر کند، چه چیزی اهمیت خواهد یافت؟
در دنیای آینده، شاید مهم ترین دارایی انسان ها، دیگر صرفاً «پول» نباشد. دانش، مهارت، اعتبار، شبکه ارتباطی و توانایی خلق ارزش می توانند اهمیت بیشتری پیدا کنند. در هر دوره تاریخی، کسانی موفق تر بوده اند که فقط پول را دنبال نکرده اند؛ بلکه سازوکار تولید ارزش را فهمیده اند.
جمع بندی درس
شاید سؤال درست این نباشد که «آیا پول از بین می رود؟» بلکه این باشد که «واحد اندازه گیری ارزش»، چه شکلی پیدا خواهد کرد؟
در دنیای امروز، مدیریت ارزش، موضوعی بسیار حیاتی است و اجرای درست ارزش در برندها و کسب و کارها هم، کار هر مدیری نیست. اگر مشاور و راهنمایی نداشته باشیم، امکان موفقیت ما بسیار کم خواهد بود. لازم است با گرفتن مشاوره از مشاورین متخصص، سیستم زندگی فردی و جامعه خودمان را بهبود ببخشیم.
مجموعه مشاوره و آموزش عیب پوش با متخصصان مجرب در این حوزه، امکان پیاده سازی برنامه ریزی، در هر کسب و کاری را فراهم کرده. برای تماس و دریافت مشاوره ، با شماره تلفن 02128427338 تماس بگیریم.
همچنین می توانیم درخواستها یا پیامهای خود را به شماره تلفن 09202057267 ارسال کنیم.
در تلفن همراه یا سیستمهای لپ تاپ و دسکتاب، امکان ثبت نام در عیب پوش ، در سمت چپ بالای همین صفحه در دسترس ماست. در صورت تمایل، می توانیم از میز کار خصوصی خود به همراه یاد آوری فیلم های بازدید شده، استفاده کنیم. همین حالا اقدام کنیم و عیب پوش کارمان باشیم!
