همه ما، همواره شیفته قدرت کلمات بوده ایم. کلماتی که دل ها را تسخیر می کنند، ذهن ها را تغییر می دهند و مسیر زندگی را روشن می کنند. کلمات و جملاتی که ممکن است یک ملت را به حرکت درآورند و جمعی را تحت تاثیر خود.
اما این قدرت از کجا نشات گرفته؟ بلاغت به چه معناست؟ چرا ما سعی داریم مردم را تحت تاثیر قراردهیم؟ فصاحت و بلاغت چیست؟ چه کاربردهایی دارند؟
در این درس، به همراه هم، گام به گام پیش می رویم تا دریابیم چگونه بلاغت نه تنها به عنوان هنری ادبی تاثیرگذار است، بلکه می تواند تبدیل به کلیدی برای موفقیت پایدار در روابط، کار و رشد شخصی ما بشود. هر کسی می تواند با تمرین و آموزش، سخن گفتن را به ابزاری قدرتمند تبدیل کند و تأثیر ماندگاری از خود بر جای بگذارد.
بلاغت چیست؟
بلاغت به بیان ساده؛ یعنی هنر رساندن پیام به بهترین شکل ممکن. ریشه این واژه از «بلغ» به معنای رسیدن می آید؛ یعنی کلامی که دقیقاً به هدف می رسد و مخاطب را تحت تأثیر قرار می دهد. بلاغت فراتر از زیبایی ظاهری کلمات عمل می کند و سخن را با موقعیت، احساسات و نیازهای شنونده هماهنگ می سازد.
تاریخچه بلاغت در فرهنگ اسلامی و پارسی چیست؟
بلاغت را ابتدا در قرآن و احادیث پیامبر (ص) می توان مشاهده کرد. قرآن خود را با اعجاز بلاغی معرفی می کند و عرب های فصیح را به آوردن مانند آن به چالش میکشد. پس از اسلام، دانشمندان عرب مانند عبدالقاهر جرجانی در کتاب «اسرار البلاغة» پایه های علمی آن را بنا نهادند. در ادبیات پارسی، بزرگانی نظیر حضرت رودکی و حضرت فردوسی این هنر را پایه گذاری کردند. بعدها بزرگانی همچون، حضرت خیام، حضرت سعدی، حضرت حافط و حضرت صائب، این هنر را به اوج خود رساندند. گلستان سعدی، یکی از معجزات ادبیات پارسی است که نثر روان و بلیغ و شیوای آن، درخور تامل است.
از در درآمدی و من از خود به در شدم / گویی كز این جهان به جهان دگر شدم
فقط کافیست صنایع همین یک بیت را بررسی کنیم تا درک کنیم بلاغت چقدر کاربرد دارد. معنای از در درآمدن، به معنی وارد شدن است که فعل پیشوندی است. از خود به در شدن هم كنایه از خود بی خود شدن و مست و بیهوش شدن است. واژه گویی که قید تشبیه است، در معنای مثل این كه و انگار که عمل میکند. جهان دگر به معنای آخرت یا دنیای پس از مرگ یا عالم معناست. واژه دگر درواقع صفت مبهم است. واژه شدم به معنای «رفتم» است و کل بخش از این جهان به جهان دگر شدم خود کنایه ایست از شوق و ذوق مردن. حال ببینیم برای یک بیت، میتوانستیم دوپاراگراف توضیح دهیم. خود همین مفهوم یعنی؛ بلاغت.
اهمیت بلاغت در زندگی امروز چیست؟
امروزه تاثیر بلاغت، در مذاکرات تجاری، سخنرانی های انگیزشی و حتی گفتگوهای خانوادگی نقش کلیدی ایفا می کند. فردی که بلیغ سخن می گوید، دیگران را متقاعد می سازد، اعتماد ایجاد می کند و روابط پایدار می سازد. بلاغت پلی میان ذهن ها می سازد و موفقیت دائم را امکانپذیر می کند.
ارکان اصلی بلاغت چیست؟
بلاغت؛ روی سه رکن استوار است. فصاحت پایه، مطابقت با مقتضای حال و زیبایی هنری. بدون این ها، کلام هرچند زیبا، به هدف نمی رسد.
| رکن نخست بلاغت | رکن دوم بلاغت | رکن سوم بلاغت |
| فصاحت پایه | مطابقت با مقتضای حال | زیبایی هنری |
غلط مصطلحی که در ادبیات عام وجود دارد این است که اگر هم مفاهیم بلاغت و فصاحت آورده شوند، این دو مفهوم در کنار هم بیان می شود که اساسا اشتباه است. فصاحت، از ارکان بلاغت است اما تمام آن نیست!
یک نکته مهم را همواره بخاطر داشته باشیم که «فصاحت» ، زیر مجموعه «بلاغت» است.
فصاحت چیست؟
فصاحت؛ به معنای شیوایی و روانی کلام است. کلام فصیح از کلمات نامأنوس، تنافر حروف و پیچیدگی خالی است و به راحتی در گوش شنونده جریان می یابد. فصاحت مانند آب زلال، بدون مانع جاری می شود.
ارکان اصلی فصاحت چیست؟
فصاحت را می توانیم در سه سطح بررسی کنیم. فصاحت کلمه (انتخاب واژه های روان)، فصاحت کلام (ترکیب هماهنگ جملات) و فصاحت متکلم (توانایی طبیعی سخنور در بیان روان). همه این ها پایه بلاغت را تشکیل می دهند.
| سطح | کارکرد | معادل پارسی |
| فصاحت کلمه | انتخاب واژه های روان | واژه گزینی |
| فصاحت کلام | ترکیب هماهنگ جملات | شیوایی سخن |
| فصاحت متکلم | توانایی طبیعی سخنور در بیان روان | توانایی سخنور در واژه گزینی و بیان ترتیب واژگان |
با دریافت و شناخت «سطوح فصاحت»، می توانیم درک کنیم که چگونه یک متن یا سخن فصیح، شکل میگیرد.
مثال هایی از فصاحت در ادبیات پارسی
در غزلیات حضرت سعدی، می توانیم نمونه هایی ناب بیابیم: «بنی آدم اعضای یکدیگرند / که در آفرینش ز یک گوهرند». این بیت با کلمات ساده و روان، پیامی عمیق را منتقل می کند.
حضرت حافظ نیز در فصاحت زبانزد است «الا یا ایها الساقی ادر کأساً و ناولها / که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل ها». روانی کلمات، به شدت دلنشین است. هر کسی که هیچ زمینه ای از شعر نداشته باشد، حداقل این یک بیت را حفظ است.
حضرت حافظ در فصاحت تا حدی پیشرفته است که هر پارسی گویی، اگر عبارت؛ الا یا ایها الساقی… را بشنود، خودش باقی بیت را تکمیل میکند. این نشستن در ناخودآگاه میلیونها ایرانی در طول اعصار مختلف است و اینجا اعجاز کلام حضرت حافظ، درک می شود.
در این حوزه، حضرت خیام به شدت موفق عمل کرده و رباعیات وی، در عین خلاصه بودن، دنیایی از معنا را به ما منتقل می کند.
گاویست در آسمان و نامش پروین / یک گاو دگر نهفته در زیر زمین
چشم خردت باز کن از روی یقین / ما بین دو گاو، مشتی خر بین !
تفاوت فصاحت و بلاغت چیست؟
نکته جالب در تفاوت «فصاحت» و «بلاغت» اینجاست که؛ هر کلام بلیغی، فصیح است، اما هر کلام فصیحی بلیغ نیست. فصاحت به شیوایی ساختاری می پردازد، در حالی که بلاغت به تأثیرگذاری و مطابقت با موقعیت توجه دارد.
هر کلام بلیغی، فصیح است، اما هر کلام فصیحی بلیغ نیست.
فصاحت، شرط لازم بلاغت است. کلام فصیح ممکن است زیبا باشد اما اگر با حال مخاطب هماهنگ نباشد، بلیغ نیست. بلاغت لایه ای بالاتر اضافه می کند: انتخاب بهترین بیان برای بهترین اثر.
فصاحت، شرط لازم بلاغت است اما کافی نیست. بلاغت با استفاده از فصاحت، حال شنونده و فضای گفتگو را ترکیب میکند و اعجاز کلام، شکل می گیرد.
چرا بلاغت برتر از فصاحت است؟
در موقعیت های حساس، فصاحت کافی نیست. بلاغت سخن را به ابزار تغییر تبدیل می کند و موفقیت پایدار را تضمین می کند. باید آگاه باشیم ما کلام را برای مخاطب بیان می کنیم، بنابراین فرستنده هر میزان قدرت داشته باشد، اگر با فرکانس گیرنده مطابقطت نداشته باشد، گیرنده چیزی دریافت نخواهد کرد.
علوم بلاغی در ادبیات چیست؟
می توانیم علوم بلاغی را در سه شاخه اصلی خلاصه کنیم. «علم معانی»، «علم بیان» و «علم بدیع». این سه دانش در ترکیب باهم، بلاغت کامل را می سازند.
| پایه نخست | پایه دوم | پایه سوم | نتیجه: |
| علم معانی | علم بیان | علم بدیع | بلاغت و شیوایی |
علم معانی چیست؟
در علم معانی بررسی می کنیم چگونه کلام با مقتضای حال هماهنگ شود. موضوعاتی مانند إیجاز، اطناب، مساوات و قطع و وصل اینجا قرار می گیرند.
انواع إیجاز در معانی چیست؟
ایجاز به معنای حذف کلمات غیرضروری است. بنابراین با ایجاز، کلام ما موجز و موثر می شود. حضرت سعدی در این زمینه استاد است:
«چو عضوی به درد آورد روزگار / دگر عضوها را نماند قرار».
علم بیان چیست؟
علم بیان به معنای مطالعه تصاویر ذهنی است. موضوعات و صنایعی مانند مانند تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه از زیرشاخه های علم بیان هستند.
تشبیه و استعاره در بیان چیست؟
تشبیه؛ یعنی مقایسه مستقیم. به عنوان مثال حضرت مولانا می فرمایند که «تو شمع محفل مایی و ما پروانه ایم». اما استعاره مستقیم تر است. به عنوان مثال حضرت حافظ در مصرعی چنین استعاره میکند که «صبح است و ژاله می بارد به گلزار حیات».
علم بدیع چیست؟
علم بدیع به معنای زیبایی های لفظی و معنوی است. صنایعی مانند سجع، جناس، تضاد و مراعات نظیر از مصادیق علم بدیع هستند.
بدیع لفظی و معنوی چیست؟
در بدیع لفظی به آهنگ کلمات توجه داریم، مانند جناس در بیت سعدی. بدیع معنوی به زیبایی مفهومی می پردازد، مانند ایهام در غزلیات حضرت حافظ.
تفاوت بلاغت و سخنوری چیست؟
سخنوری مهارت عمومی سخن گفتن در جمع است، در حالی که بلاغت علمی عمیق تر و ادبی تر است. سخنوری بیشتر عملی و بلاغت تئوریک محسوب می شود.
نمونه هایی از سخنوران بزرگ
سخنوران بزرگی مانند چرچیل، گاندی، باراک اوباما، دکتر علی شریعتی، دکتر بهشتی مثالهایی هستند که با صدای رسا و ژست، مخاطب را جذب می کردند. بلاغت اما در انتخاب دقیق کلمات نهفته است.
تفاوت بلاغت و فن بیان چیست؟
فن بیان در حقیقت نسخه مدرن و کاربردی بلاغت است اما در بخش عملی و گفتاری نه نوشتار و تولید محتوا. فن بیان بر بدن، صدا و اعتماد به نفس تمرکز دارد، اما بلاغت بر محتوای ادبی و تصاویر تأکید می کند.
فن بیان از زیر شاخه های بلاغت است اما بلاغت نیست.
هم پوشانی و تفاوت های بلاغت و فن بیان چیست؟
شاید بتوان گفت که هر دو این موضوعات مکمل یکدیگر هستند. فن بیان ابزار اجرا و بلاغت محتوای غنی فراهم می کند.
رتوریک سیاسی چیست؟
رتوریک سیاسی (Political Rhetoric) هنر استفاده از بلاغت برای اقناع در عرصه سیاست است. از ارسطو تا امروز، رهبران با رتوریک، مردم را هدایت کرده اند و خواهند کرد.
تاریخچه رتوریک سیاسی چیست؟
رتوریک در یونان باستان با ارسطو آغاز شد. ارسطو آن را به سه بخش ethos، pathos و logos تقسیم کرد. در ایران، نهج البلاغه نمونه ناب آن است.
بلاغت مهارتی آموختنی است. با تمرین روزانه، هر کسی می تواند سخن بلیغ داشته باشد.
تمرین های عملی برای افزایش بلاغت فردی
پیشنهاد می کنیم هر روز یک بیت از حضرت سعدی، حضرت حافظ یا حضرت خیام بخوانیم و سعی کنیم مفهوم آن را با کلمات خود بیان کنیم. ضمن اینکه سعی کنیم به گفتگوهای روزمره خودمان توجه کنیم و کلمات دقیق تر انتخاب کنیم.
گوش دادن فعال
گوش دادن خوب؛ پایه بلاغت است. وقتی خوب گوش دهیم، بهتر با حال مخاطب هماهنگ می شویم.
تصویرسازی ذهنی
در گفتگوها از تشبیه و استعاره بهره ببریم. به جای «خیلی خسته ام»، بگوییم «انگار کوهی روی شانه هایم است».
کنترل صدا و بدن
صدای آرام و مطمئن را تمرین کنیم. مکث های به جا کلام را بلیغ تر می سازد.
داستان گویی
داستان های کوتاه زندگی را با جزئیات جذاب تعریف کنیم تا پیام بهتر برسد.
فحش را از ادبیاتمان حذف کنیم
فحش نخستین دشمن بلاغت است. کسی که دایره واژگان زیادی داشته باشد، فحش نمی دهد. فحاشی، از روی عدم کنترل برروی خشم ناشی می شود. شخص فحاش بدون اینکه بتواند روی خودش مسلط شود، نخستین و ساده ترین تحقیرها و توهین ها را برزبان می آورد تا حریف را «تحقیر» کند و «خودش را خالی کند». هر دوی این موضوعات نشانه «ضعف» و «ترس شدید» است. برای رسیدن به بلاغت؛ لازم است فحش را به کل را از ادبیاتمان حذف کنیم.
تمسخر از ادبیاتمان حذف کنیم
تمسخر و کوتاه کردن شخصیت دیگران و «عیب جویی»، نخستین نشانه های ضعف و عدم اعتماد به نفس است. کسی که در خودش عزت نفس داشته باشد، دیگران را به سخره نمیگیرد، بلکه بالعکس، «از دیگران تعریف میکند».
تعریف کردن و بالابردن دیگران، نخستین نشانه بلاغت است. هر کسی که دیدیدم در «غیبت کردن» یا «در حضور»، فرد دیگری را تخریب میکند، از شخصیتی ضعیف و دایره واژگانی محدود برخوردار است.
«تمسخر کردن دیگران» نشانه «حس حقارت فردی است» و افراد بلیغ هیچگاه تمسخر نمیکنند بلکه سایرین را بالا می برند و به جای «عیب یابی»، «عیب پوشی» میکنند.
جمع بندی
به هررو، بلاغت هنری است که کلام را به هدف می رساند و زندگی ما را بهتر می کند. بلاغت هنر هماهنگ کردن کلام با موقعیت و مخاطب است و با تمرین، هر کسی می تواند آن را در زندگی به کار گیرد تا روابط بهتر و موفقیت پایدار داشته باشد.
فصاحت پایه بلاغت است، اما بلاغت با مطابقت حال، سخن را به اوج می رساند. در ادبیات فارسی، سعدی، حافظ و مولانا نمونه های زنده این هنر هستند.
بلاغت با سخنوری و فن بیان تفاوت دارد، اما همه آن ها در موفقیت دائم نقش ایفا می کنند. رتوریک سیاسی نیز نشان داد چگونه بلاغت تاریخ را تغییر می دهد.
اکنون همه ما، باور داریم بلاغت کلیدی برای موفقیت پایدار است. وقتی بلیغ سخن بگوییم، دیگران ما را بهتر درک می کنند، اعتماد می سازیم و به اهداف بزرگ می رسیم.
برای دریافت آموزش تخصصی از مشاورین «عیب پوش» و استفاده از تاثیر شگفت انگیز بلاغت و فن بیان در کسب و کار و اداره سازمان، همین امروز با ما تماس بگیرید. در عیب پوش، همراه شما هستیم تا سخن گفتنمان، به ابزاری برای موفقیتی دائمی، بدل شود.
متخصصان «عیب پوش»، با آموزش در سازمانها می توانند کمک کنند تا محتوای هر سازمانی بهتر شود. در سازمانهایی که این کلاسها برگزار شده، عموماً فروش بین 30 الی 80 درصد افزایش یافته است. علت این افزایش فروش چشمگیر، تنها در «انتقال درست» محتوا است. اگر مدیر یک مجموعه هستیم یا حتی کارمند یک مجموعه بزرگ، می توانیم این پیشنهاد را به سازمانمان ارائه کنیم که بین یک تا چهار جلسه حضوری ، «آموزش تولید محتوای بلیغ و شیوا» در سازمانمان برگزار شود.
این سرمایه گذاری روی خودمان و سازمانمان، نه تنها موجب فروش بالاتر شده و هزینه های خود را چند برابر پوشش می دهد، بلکه به سادگی سود سرشازی به سازمان ما تزریق خواهد کرد.
تماس با شماره های این مجموعه یا ار سال پیام به شماره 09202057267 به سادگی می تواند ما را به فرد و سازمانی پیشرو تبدیل کند. همین حالا شیوایی را آغاز کنیم و عیب پوش خودمان باشیم.
