تفاوت بلاغت و فن بیان چیست؟

مهارت های مرتبط با کلام و سخنوری همواره جایگاه ویژه ای در زندگی بشر داشته و خواهد داشت. اما دو اصطلاح رایج که اغلب با یکدیگر اشتباه گرفته می شوند یا به جای هم به کار می روند، بلاغت و فن بیان هستند. هرچند هر دوی این مفاهیم، به توانایی مؤثر و زیبا سخن گفتن مربوط می شوند، اما ماهیت، ریشه، تمرکز و کاربردشان کاملاً متفاوت است.

یکی از غلط های مصطلح خصوصا در سایتهای مهم و مشهور «تولید محتوا»، این است که اساساً «بلاغت» را «سخنوری و فن بیان»، اشتباه میگیرند و بلاغت را به «ارسطو» نسبت می دهند.

در این درس از «عیب پوش»، برای رفع این عیب، به بررسی دقیق تعریف، تاریخچه، اجزا، تفاوت ها و اهمیت هر یک از این دو مفهوم می پردازیم تا خواننده بتواند مرز میان این دو مفهوم را به خوبی درک کند.

با هم همراه باشیم…

بلاغت چیست؟

بلاغت علمی کلاسیک و ادبی است که هدف اصلی آن زیباسازی کلام و رساندن معنا به زیباترین، تأثیرگذارترین و مناسب ترین شکل ممکن است. این علم ریشه در سنت ادبیات عرب دارد و از قرن های اولیه اسلامی توسعه یافته است.

فراموش نکنیم چیزی که در یونان باستان به نام بلاغت سه گانه توسط ارسطو بیان شده بود، «علم سخنوری» بود نه «علم بلاغت». علم بلاغت ریشه در تاریخ ایرانی اسلامی دارد. در همین درس به مواردی که ارسطو مطرح کرده بود هم خواهیم پرداخت.

تاریخچه بلاغت چیست؟

بلاغت علمی نظام مند است که نخستین بار در قرن پنجم هجری توسط عبدالقاهر جرجانی در کتاب هایی مانند دلائل الإعجاز و أسرار البلاغه تدوین شد. پیش از او، دانشمندانی مانند جاحظ، قدامة بن جعفر و ابن قتیبه به جنبه های مختلف آن پرداخته بودند.

بلاغت در ادبیات فارسی تأثیر بشدت عمیقی گذاشت. شاعران و نویسندگان بزرگی مانند حضرت رودکی، حضرت فردوسی، حضرت سعدی حضرت حافظ و حضرت خیام و حضرت صائب و سایر نویسندگان نثر فاخر مانند حضرت بیهقی از آن بهره برده اند.

زیر شاخه های بلاغت چیست؟

بلاغت سنتی به سه بخش اصلی تقسیم می شود:

علم المعانی

بررسی چگونگی انتخاب ساختار و ترتیب کلمات متناسب با موقعیت، مخاطب و مقصود. مثلاً آیا جمله را به صورت خبر، انشا، استفهام یا امر بیان کنیم تا تأثیر بیشتری داشته باشد.

علم البیان

استفاده از ابزارهای تصویری مانند تشبیه، استعاره، کنایه و مجاز برای بیان معنا به شیوه ای هنرمندانه و غیرمستقیم.

علم البدیع

آرایه های لفظی (مانند سجع، جناس، تکرار) و معنوی (مانند مراعات نظیر، تضاد، حسن تعلیل) که کلام را زیبا و موزون می کنند.

معیار اصلی بلاغت، تطابق کلام با مقتضای حال است؛ یعنی کلام نه تنها درست و روان (فصیح) باشد، بلکه زیبا، مؤثر و متناسب با شنونده نیز باشد.

بلاغت چه کاربردی دارد؟

بلاغت بیشتر در متون مکتوب و ادبی به کار می رود: شعر، نثرهای فاخر، خطابه های مذهبی و ادبی، تفسیر قرآن و حدیث. در دوران معاصر نیز در نویسندگی خلاق، روزنامه نگاری ادبی و سخنرانی های رسمی کاربرد دارد.

فن بیان چیست؟

فن بیان (به معنای هنر بیان یا مهارت سخنوری) مهارتی عملی و اجرایی است که بر چگونگی ارائه کلام تمرکز دارد. این مفهوم در معنای امروزی اش بیشتر از روان شناسی مدرن، ارتباطات و سخنرانی عمومی (Public Speaking) الهام گرفته است.

تاریخچه فن بیان چیست؟

هرچند سخنوری از دوران باستان (ارسطو در کتاب رتوریک، سیسرون در روم و دموستانس در یونان) وجود داشته، اما اصطلاح «فن بیان» در زبان فارسی بیشتر از قرن بیستم و با تأثیر آموزش های غربی رایج شد. در ایران، دوره های آموزشی فن بیان از دهه های ۱۳۷۰ به بعد محبوب شدند و اغلب با نام هایی مانند «مهارت های ارتباطی» یا «سخنرانی حرفه ای» شناخته می شوند.

کتاب «خطابه» یا «رتوریک» (Ῥητορική) اثر ارسطو، فیلسوف بزرگ یونان باستان، یکی از برجسته ترین آثار در تاریخ اندیشهٔ بشری در حوزهٔ هنر سخنوری و اقناع است که در قرن چهارم پیش از میلاد نوشته شده. ارسطو در این رساله، بلاغت را نه صرفاً یک مهارت تزئینی یا شاعرانه، بلکه یک فن عملی و علمی می داند که هدفش متقاعد کردن مخاطب از طریق استدلال منطقی و ابزارهای روان شناختی است. او بلاغت را شاخه ای از دانش عمومی می شمارد که هر شهروند آزاد در دموکراسی آتن باید آن را بیاموزد تا در مجامع عمومی، دادگاه ها و مراسم بتوانند مؤثر سخن بگویند. این کتاب نخستین تلاش نظام مند برای تبدیل سخنوری از یک هنر تجربی به یک علم منظم است و تا امروز پایهٔ بسیاری از نظریه های ارتباطات، تبلیغات، حقوق و سیاست را تشکیل می دهد.

ارسطو کتاب را در سه بخش اصلی سازماندهی کرده است. بخش اول به کشف و انتخاب مواد سخن (اختراع یا invention) اختصاص دارد، جایی که گوینده موضوعات مشترک (topoi) را برای ساخت استدلال شناسایی می کند. بخش دوم به چینش و ترتیب کلام (disposition) می پردازد و ساختار استاندارد یک خطابه را پیشنهاد می دهد: مقدمه (برای جلب توجه)، بیان مسئله، استدلال، رد شبهات و نتیجه گیری (برای برانگیختن احساسات نهایی). بخش سوم به سبک و بیان (elocution) مربوط می شود که در آن ارسطو بر وضوح، تناسب و زیبایی کلام تأکید دارد، بدون اینکه به آرایه های پیچیدهٔ شاعرانه بپردازد. او همچنین انواع خطابه را به سه دسته تقسیم می کند: قضایی (برای قضاوت دربارهٔ گذشته)، مشورتی (برای تصمیم گیری دربارهٔ آینده) و نمایشی (برای ستایش یا نکوهش در حال).

هستهٔ نظریهٔ ارسطو بر سه ابزار اصلی اقناع استوار است که به «سه گانهٔ اقناعی» معروف اند: لوگوس (استدلال منطقی و شواهد عینی مانند مثال ها، نشانه ها و استقراء)، پاتوس (برانگیختن احساسات مخاطب مانند خشم، ترحم، شادی یا ترس برای تأثیرگذاری عاطفی) و ایتوس (ساختن اعتبار و شخصیت اخلاقی گوینده از طریق نشان دادن خرد، نیک خواهی و صداقت). ارسطو تأکید می کند که قوی ترین اقناع زمانی رخ می دهد که این سه ابزار با هم ترکیب شوند، اما لوگوس را پایهٔ اصلی می داند، زیرا احساسات زودگذرند و اعتبار شخصی ممکن است مخدوش شود. این سه گانه هنوز در آموزش سخنرانی عمومی، مذاکره و حتی بازاریابی مدرن کاربرد گسترده دارد.

تأثیر کتاب ارسطو فراتر از زمان خود رفت و از طریق ترجمه های لاتین و عربی (مانند ترجمهٔ ابن سینا و ابن رشد) بر سنت بلاغت اسلامی و غربی اثر گذاشت. در قرون وسطی، سیسرون و کوینتیلیان آن را گسترش دادند و در دوران رنسانس و مدرن، متفکرانی چون کانت، نیچه و حتی نظریه پردازان ارتباطات معاصر از آن الهام گرفتند. با وجود انتقادهایی که به آن وارد شده – مانند کم توجهی به جنبهٔ اخلاقی اقناع یا تمرکز بیش از حد بر مخاطب مرد آتنی – رتوریک ارسطو همچنان مرجعی بی همتا برای درک چگونگی تأثیر کلام بر ذهن و قلب انسان هاست و یادآوری می کند که سخنوری واقعی نه فریب، بلکه هنر کشف حقیقت و انتقال آن به دیگران است.

اجزای اصلی فن بیان چیست؟

فن بیان شامل تکنیک های مهم اجرایی است. این تکنیکها بصورت خلاصه به شرح زیر هستند.

کنترل صوتی

بلندی، زیر و بمی، سرعت، مکث های معنادار، آکسانها و تنوع آهنگ و نتهای صدا.

زبان بدن

حرکات دست، حالت چهره، تماس چشمی، ایستادن و حرکت روی صحنه.

مدیریت عاطفی

کنترل استرس، ایجاد اعتماد به نفس و ارتباط عاطفی با مخاطب.

ساختار سخنرانی

مقدمه جذاب، بدنه منطقی، نتیجه گیری قوی و استفاده از داستان، مثال و شواهد.

تطبیق با مخاطب

درک روان شناسی شنوندگان و تنظیم لحن بر اساس آن ها.

ما برای آموزش فن بیان، لازم است در کلاسهای حضوری ثبت نام کنیم. دوره های فن بیان معمولاً شامل تمرین های عملی، ضبط ویمئویی و صوتی و تمرینهای کلاسی حضوری به همراه اساتید فن و دریافت بازخورد است.

فن بیان چه کاربردی در زندگی و موفقیت کاری دارد؟

فن بیان در موقعیت های واقعی و روزمره به کار می رود: سخنرانی عمومی، ارائه های کاری، مجری گری تلویزیون، مذاکره تجاری، تدریس، فروشندگی و حتی ارتباطات شخصی.

تفاوت های کلیدی بلاغت و فن بیان چیست؟

فن بیان و بلاغت، تفاوتهای ویژه ای با یکدیگر دارند. اما بهتر است این تفاوتها را بصورت واضح در جدولی بررسی کنیم تا درک آن ساده تر شود.

بلاغت مهمتر است یا فن بیان؟

هیچ کدام بر دیگری برتری مطلق ندارد؛ بلکه مکمل یکدیگرند. یک سخنران حرفه ای (مانند یک سیاستمدار، مبلغ دینی یا مجری موفق) معمولاً هر دو را نیاز دارد:

• بلاغت محتوای غنی، عمیق و زیبا فراهم می کند.
• فن بیان آن محتوا را به شکلی زنده و تأثیرگذار به مخاطب می رساند.

در دنیای امروز که ارتباطات تصویری و صوتی غالب شده است، فن بیان شاید کاربردی تر به نظر برسد، اما بدون پایه بلاغت، کلام ممکن است سطحی و خالی از عمق شود.

نکته کلیدی:

اگر بخواهیم این تفاوت را به زبان ساده بیان کنیم، باید اعتراف کنیم که ؛ بلاغت به ما می آموزد «چه بگوییم و چگونه آن را با کلمات زیبا بگوییم» ، اما فن بیان به ما می آموزد «چگونه بگوییم تا شنونده مجذوب و متقاعد شود».

جمع بندی

بلاغت میراث گرانبهای ادبیات کلاسیک جهان و به ویژه ما ایرانیان است که زیبایی و ظرافت کلام را می آموزد، در حالی که فن بیان ابزار مدرنی برای موفقیت در ارتباطات واقعی و روزمره ماست. آشنایی با هر دو، ما را به یک گوینده کامل تبدیل می کند. گوینده کامل، فردی است که نه تنها زیبا سخن بگوید، بلکه به طور مؤثر « شنیده » شود.

اگر به دنبال بهبود مهارت های کلامی خود هستیم، پیشنهاد می شود ابتدا بلاغت را از طریق مطالعه متون کلاسیک بیاموزیم و سپس فن بیان را در آموزشگاههای مربوطه بیاموزیم. در بخش سوالات متداول آموزشگاه هایی برای این کار معرفی شده اند.

متخصصان «عیب پوش» همواره در کنار سازمانها و کسب و کارها هستند تا آنها را به سمت موفقیت سوق دهند. برای کسب موفقیت، ابتدا باید «عیب یابی» کسب و کارمان را انجام دهیم و پس از آن «عیب پوش» کارهایمان باشیم. برای دریافت مشاوره رایگان از متخصصان عیب پوش می توانیم با شماره های درج شده تماس بگیریم یا با عصویت در عیب پوش، میز کار خودمان را داشته باشیم.

بلاغت و فن بیان، همچون دو بال، ما را در آسمان ارتباطات به پرواز در خواهند آورد.

عیب پوش باشیم…