فلسفه سامورایی و مدیریت

ساموراییان جنگجویان نظامی ژاپن قبل از دوران انقلاب صنعتی بودند. آنان از خانواده‌های اشراف ژاپنی بودند که در ارتش‌های خصوصی استخدام می‌شدند و به دای‌میو‌ها (اربابان محلی) خدمت می‌کردند. آن‌ها از سال ۱۱۵۹ میلادی در جنگ‌های داخلی شرکت می‌کردند. سامورایی‌ها سوارکارانی بسیار ماهر و در استفاده از شمشیر، کمان و نیزه زبردست بودند. پاداش آنان، بر خلاف نظامیان دیگر، برنج یا مواد غذایی بود. در سال ۱۶۰۳ میلادی پس از بازگردانیده شدن صلح به ژاپن به دستور شوگون (سپهسالار) وقت، سامورایی‌ها به مسئولان و مجریان محلی تبدیل شدند. پس از آن، در دوره امپراتور مِیجی در اواسط قرن نوزدهم و هم‌زمان با آغاز عصر تجدد در ژاپن، جایگاه رسمی سامورایی‌ها تضعیف شد، مستمری ناچیز آن‌ها صرف خرید سهام دولتی گشت و در ۱۸۷۳ یاماگاتا، وزیر جنگ ژاپن، قانون انقلابی خدمت وظیفه عمومی را وضع نمود و همین قانون سبب نابودی قطعی ساموراییان به شیوه سنتی و باستانی شد.

هرچند که به شکل رسمی ساموراییان در ژاپن منقرض شدند، اما روحیه مبارزه آنها نه تنها هیچگاه منقرض نشد، بلکه این روحیه الهام بخش روش زندگی و سبک مدیریت ژاپنی شد. به گونه ای که پس از نابودی و شکست ژاپن در جنگ جهانی، این روحیه مبارز و جنگنده ژاپن را به شکل امروزی آن تبدیل کرد. ژاپنی ها برخلاف ما ایرانیان شیفته فرهنگ خارجی نیستند بلکه آنها عاشق فلسفه قدیمی و باستانی خود هستند و از آن درس و الهام میگیرند. روحیه مسئولیت پذیری در ژاپن به قدری بالاست که اگر مدیری تصور کند که از پس سمتی برنخواهد آمد، آن را قبول نخواهد کرد. پس از قبول مسئولیت هم در صورتیکه افتضاحی به بار آمد، با قبول آن بسته به شدت ضرر، از عذرخواهی تا خودکشی پیش خواهد رفت.

سامورایی‌ها نسبت به دوستان و اربابان خود سوگند وفاداری ادا می‌کردند. آنان همچنین از نظام ویژه‌ای به نام بوشیدو یا «طریقت جنگجو» پیروی می‌کردند. این نظام دارای انضباط شخصی، مهارت، شجاعت، اطاعت، احترام و ایثار بود. بسیاری از سامورایی‌ها نیز از تعالیم ذن بودیسم استفاده می‌کردند. این نظام به نوعی آیین‌نامه سلحشوران ژاپن تبدیل شد. به‌طوری‌که به نوعی راه و رسم سامورایی‌ها را در دوران‌های جنگ و صلح مشخص ساخته‌است. در اینجا به چند مورد آن اشاره می‌شود:

  • آن‌جا که میان مردن و زنده‌ماندن دودل باشی، بی‌درنگ مرگ را برگزین.
  • همت در کارهای بزرگ بگذار .
  • راه کمال بی پایان است.
  • کسی که اشتباه نکند، اعتماد را نشاید.
  • آراسته بودن شیوه زندگی سامورایی است.
  • در یاران شوربرانگیز! – سامورایی راستین هرگز نباید که پژمرده دل و افسرده جان بنماید.
  • ”برتری‌جویی” رسم و راه سامورایی است.
  • در خود بنگر.
  • در کار، جان و دل بگذار.
  • والایی بجوی.
  • حسابگری ناجوانمردی است.
  • در هفت نفس تصمیم بگیر.
  • فروتنان محبوبند.
  • زبان را نگاه دار.
  • زیردستان را آفرین کن.
  • سخن‌پذیر باش.
  • سخن نخستین، شکوفه دل سامورایی است.
  • مرد تک‌فن به کار نیاید.
  • همیشه چون نخستین دیدار فروتن باش.
  • پیش از سخن گفتن، شنونده را بیازمای.
  • از نیایش باز نمان.
  • اگر هم می‌بازی، جانانه بباز.
  • هیچ کار را کوچک مگیر.
  • در کارهای بزرگ از چیزهای کوچک بگذر.

فرهنگ سامورایی

بوشیدو به ژاپنی( 武士道)  یا «راه سلحشور» به معیارهای اخلاقی و ارزش‌های طبقه سامورایی اشاره دارد. آداب ویژه این جنگاوران که بوشیدو یا آیین جوانمردی یا شیوه دلاوری نام داشت، تلفیقی از اصول و مبانی سه دین شینتوئیسم، بودیسم و کنفوسیانیسم است. به‌طورکلی می‌توان گفت که این آیین، وفاداری را از شینتوئیسم، مطیع بودن را از کنفوسیانیزم و خویشتن‌داری را از بودیسم، وام گرفته‌است. اصول بوشیدو در طی تاریخ به صورت سینه به سینه و نسل به نسل منتقل شده‌است. برخی از محققان آیین بوشیدو را در هشت صفت خلاصه کرده‌اند.

  • وفاداری: دلاور نسبت به فرادست خود، به ویژه امپراتور وفادار است
  • حق‌شناسی: دلاور نسبت به وطن خود و امپراتور حق‌شناس است
  • رشادت: دلاور در راه وطن و خدمت به امپراتور از جان خود نیز دریغ نمی‌کنند
  • عدالت: دلاور در انجام وظیفه عادلانه رفتار می‌کند.
  • صداقت: دلاور از بیم اذیت و آزار دروغ نمی‌گوید.
  • ادب: دلاور در هر حالی حتی نسبت به دشمن خود مؤدب است.
  • متانت: دلاور حتی در حالت هیجان روحی، متانت خود را از دست نمی‌دهد و عواطف خود را ظاهر نمی‌سازد.
  • شرافت: دلاور یا باید شرافتمندانه بجنگد و پیروز شود یا جوانمردانه خود را بکشد.

اما یکی از مهم‌ترین اصول بوشیدو، رعایت ویژگی هشتم (شرافت) است. به این ترتیب که یک دلاور همیشه باید بکوشد که شرافتمندانه زندگی کند و در مبارزات برای پیروزی مردانه بجنگد و در شکست نیز آماده خودکشی باشد. به همین دلیل یک سامورایی واقعی همیشه دو قطعه شمشیر به همراه خود دارد: یکی بلند برای جنگیدن و کشتن، و دیگری کوتاه (خنجر) برای خودکشی به هنگام شکست و ننگ. خودکشی مردانه به هنگام شکست و ذلت اصطلاحاً هاراکیری یا خودکشی با رضایت خاطر نامیده می‌شود. در هاراکیری شخص آداب نیایش به جا آورده و به حالت تمرکز نشسته و با خونسردی شکم خود را با خنجر از چپ به راست می‌درد. هاراکیری آن چنان در فرهنگ و سنت ژاپنی اثرگذار بوده، که در طی تاریخ بارها افراد عام و خاص اقدام به این عمل نموده‌اند، حتی این نوع اقدام در تاریخ معاصر ژاپن نیز مشاهده می‌شود.

این اصل پایه و مقدمه مسئولیت پذیری در میان مدیران ژاپنی است. هیچ انسان شریفی کاری که در تواناییش نیست انجام نمی‌دهد و همچنین مسئولیت اقدامات خود را به گردن دیگری نمی‌اندازد. مدیران هوندا در طی دهه هشتاد در طراحی یکی از موتورها دچار اشکال شدند. به دستور سوشیرو هوندا مدیر بخش طراحی در تمام سطح کارخانه و فروشگاهها قدم میزد و به همه کارکنان هوندا تعظیم میکرد و از همه کارگران و مدیران به خاطر اشتباهش عذرخواهی میکرد. به خواسته خود این مدیر دو درجه تنزل برای او نوشته شده و وی مجددا در بخش خدمات طراحی ادامه کار داد.

“راه سامورایی در مرگ خلاصه می‌شود. اندیشه عمیق درباره مرگ گریزناپذیر ضروریست و هنگامی که جسم و جان در آرامش است باید باید به انواع مرگ اندیشید: مرگ با ضربت شمشیر، پرتاب نیزه، مرگ در میان امواج خروشان، سوختن در میان شعله‌های آتش، یا مرگ در اثر صاعقه، مدفون شدن در زیر آوار سهمگین زلزله، یا سقوط از صخره‌ای بلند، مرگ ناشی از بیماری یا اقدام به خودکشی در پی جان باختن سرور و استاد. هر روز انسان باید خود را مرده بینگارد”

سلوک بوشیدو

آموزه‌ها

اگر بخواهیم در یک‌کلام شرط سامورایی بودن را بیان کنیم باید بگوییم که انسان می‌بایست جسم و روح خود را در اختیار استاد خویش بگذارد. فراموش نکردن استاد، اساسی‌ترین مسئله برای یک مرید است.

سامورایی جهان در قالب یک رؤیا می‌بیند. وقتی دچار کابوس می‌شویم از خواب برمی‌خیزیم و به خود تسلی می‌دهیم که تنها یک خواب بوده‌است. در بسیاری از مکاتب نیز این اعتقاد وجود دارد که دنیایی که در آن زندگی می‌کنیم تفاوت چندانی با رؤیا ندارد.

به گفته یکی از بزرگان بوشیدو، غلبه بر دشمن در میدان نبرد بسیار شبیه استراتژی شکار شاهین است. گرچه شاهین میان هزاران پرنده پرواز می‌کند اما جز به پرنده‌ای که از پیش نشان کرده‌است، به دیگر پرندگان توجّهی ندارد.

مطابق این فلسفه، انسان باید به فاصله هفت نفس، تصمیم خود را بگیرد. مسئله مهم، مصمم بودن است و داشتن روحیه لازم برای گذر به فراسوی همه چیز است. اگر قرار باشد سر یک سامورایی به ناگاه قطع شود، او باید بتواند یک کار دیگر را هم با موفّقیّت به انجام برساند. اگر انسان به شبحی انتقام جو بدل شود و از خود اراده نشان دهد، حتی اگر سرش را جدا کنند باز هم نخواهد مرد. زمانی که انسان تصمیمی می‌گیرد، حتی اگر حرکت مستقیم به سوی هدف، کار بسیار دشواری باشد نباید به این بیندیشد که هدف را دور بزند. طریقت سامورایی راهیست برخاسته از جدّیّت و فوریّت و بهترین روش، حمله مستقیم به سوی هدف.

دراین طریقت جسم انسان از میان هیچ، جان یافته‌است. بودن در آنجا که هیچ چیز نیست مفهوم این عبارت است که: «شکل، خلأ است.» و این که همه چیز از هیچ به وجود می‌آید یعنی: «خلأ، شکل است.» انسان باید بیندیشد که این دو، مقوله‌ای جدا از هم نیستند.

در زندگی، چیزی جز لحظه‌ای که در آن هستیم اهمّیّت ندارد. تمامی زندگی انسان، زنجیره‌ای است از لحظات پی‌درپی. اگر انسان، زمان و لحظه حال را دریابد، دیگر نه کاری برای او خواهد ماند و نه هدفی.

از طوفان و باران بسیار چیزها می‌توان آموخت. زمانی که با رگبارهای ناگهانی روبرو می‌شویم سعی می‌کنید خیس نشویم و فوراً راه خود را تغییر می‌دهیم؛ ولی با رفتن به زیر طاق دیوار، باز هم خیس خواهیم شد. اگر از آغاز مصمم باشیم سرگشته نخواهیم شد گرچه باز هم به همان اندازه خیس می‌شویم. فهم این مطلب در تمام امور نیز صادق است.

این فلسفه معتقد است از آنچه به نام ” روح یک دوران” می‌نامند، نمی‌توان رجعت کرد. این که روح به تدریج رنگ می‌بازد ناشی از به پایان رسیدن جهان است. به این دلیل گرچه همه مایلند دنیای امروز به دنیای یکصد سال پیش یا حتی پیشتر بازگردد اما این کار ممکن نیست. پس بسیار مهم است که هر نسل را به خوبی دریابیم.

خودکشی جوانمردانه سامورایی‌ها

یکی از اصول بسیار جالب ژاپنی‌ها، یا بهتر بگوییم سامورایی‌ها یک اعتقاد بسیار جالب به نام خودکشی جوانمردانه است که، در ژاپن به‌هاراگیری معروف است. خودکشی جوانمردانه ریشه در اعتقادات عمیق سامورایی‌ها دارد که آنها به مرگ با عزت و شرافت از آن یاد می‌کنند به صورتی که در هنگام شکست ترجیح می‌دهند که با خودکشی زیر بار ذلت دستگیری و زندانی شدن و اسارت نروند. در بسیاری از مواقع مدیرانی که نتوانسته بودند به وظیفه خود درست عمل کنند، با حفظ شرافت به زندگی خود خاتمه داده‌اند. این موضوع تا امروز نیز در فرهنگ ژاپن زنده مانده است.

کاربرد فلسفه سامورایى در مدیریت

در طول تاریخ مورد تجلیل فراوان قرار گرفته و همواره در فرهنگ عامه نیز مورد احترام بوده است. گرچه ممکن است براى عامه مردم واژه سامورایى خشونت و غارت را تداعى کند اما حقیقت این است که در شیوه زندگی سامورایى ها سخت کوشى اهمیت فراوان داشته است. روحیه سامورایى در تحول جامعه ژاپن تاثیر بسیار داشته و جریان جهانى امور در قرن بیستم را نیز تحت تاثیر قرار داده است. بیشترین عاملى که موجب نفوذ فلسفه و شیوه زندگی سامورایى ها گردید این حقیقت بود که آنها زندگی را بى ثبات و ناپایدار مى دانستند زیرا برای یک سامورایى که به کرات در جنگ های مهلک شرکت مى کرد، خطر درهمه جا وجود داشت .

با هفت خصلت می توان سبک زندگی سامورایى ها را تعریف کرد ، این خصایص دقیقا در کارآفرینى مدرن هم بکار گرفته مى شوند.

1- Kennin

اولین خصیصه از میان این 7خصیصه “کنین” است که به معناى شکیبایى و استقامت مى باشد، در حقیقت این ویژگی مهمترین خصوصیتى است که مى توان به یک کارآفرین نسبت داد زیرا کارآفرینان هنگامیکه کسب و کارى را راه اندازى و یا اداره مى کنند با چالش هاى بیشمارى مواجه مى شوند.

آموزش سامورایى ها بر هنرهاى رزمى و پرورش جسم و ذهن تمرکز دارد. براى یک کارآفرین نیز مهم است که جسمش را سالم نگاه داشته و ذهنش را براى رسیدن به تمرکز بیشتر تربیت کرده و نگرش مثبت داشته باشد تا بتواند در رویارویی با چالش های سخت، استقامت کند.

2-Shinnen

این خصیصه به معنای اعتقاد و ایمان به خود مى باشد. سامورایى در خودباورى پابرجاست و این باور به اندازه اى در او عمیق است که اطمینان دارد می تواند هر کاری را انجام دهد. قطعا در هنگام مواجهه با سناریو جنگ و چشم انداز مرگ این خودباورى بسیار حائز اهمیت بوده است، “شینن” به ژاپن جنگ زده کمک کرد تا خود را بازسازى کند و تبدیل به دومین اقتصاد بزرگ جهان شود.

کارآفرینان نیز بخصوص درهنگام مواجهه با مشکلات و یا هنگامیکه آمارها ناامید کننده هستند باید خودباوری بالایى داشته باشند.

3-Shincho

این خصیصه به معنای توجه و مراقبت می باشد. سامورایی ها و جامعه ژاپن در کل در خصوص  نحوه برخوردشان با دیگران بسیار حساس بوده و هستند. آنها داراى نوع پیچیده اى از رسوم بودند که در کلیه تعاملات شخصى شان نیز به آن پایبند بودند.

براى یک کارآفرین نیز مهم است که بتواند احترام و آداب خاص رفتارى را در مواجه با مخاطبانش نشان دهد. اگرچه این دیسیپلین رفتارى لزوما به پیچیدگی دوران سامورایى ها نیست، اما به هرحال کارآفرینان نیز با موقعیت هایى مواجه مى شوند که دانستن آداب رفتارى مناسب مى تواند برایشان بسیار حیاتى باشد( براى مثال جلساتى که با سرمایه گذاران بالقوه و یا مراجعان کلیدى برگزار مى کنند).

4- Seigi

این خصیصه به اصول اخلاقى “عدالت و انصاف” اشاره مى کند. علیرغم خشونتى که در شیوه زندگی سامورایى ها رواج داشت، مثال هاى بسیارى در خصوص  نوع دوستى و صداقت سامورایى ها در تاریخ ثبت شده است.

یک کارآفرین هم باید در رفتار خود اخلاقیات را نشان دهد، حفظ صداقت و امانت در تمام جنبه ها براى یک کارآفرین حائز اهمیت بسیار است.

5- Sessei

این خصیصه بر میانه روی و اعتدال تاکید مى کند. امروزه این خصوصیت در مورد کارآفرینان هم مصداق پیدا مى کند، نیاز به حفظ تعادل میان کار و زندگی شخصی.

کار بیش از اندازه، بدون وجود سبک زندگی مناسب مسلما به تندرستى و روابط شخصى ضرر مى رساند.

6- Jizen

این خصیصه بر سخاوتمندى و نیکوکارى تاکید مى کند. این ویژگی بخشى ضرورى از خصوصیات لازم براى کارآفرینان است. به خصوص در شرایط  کنونى که مصرف کنندگان بیش از پیش مقتصد و انتخاب گر شده اند. شرکت هایى که محصولات قابل اطمینان تر و سالم ترى تولید مى کنند، در جایگاه ایمن ترى قرار مى گیرند و کارآفرینانى که چنین شرکت هایى را اداره مى کنند ذهنى آرام تر و زندگی شاد ترى را تجربه مى کنند.

7- Kibo

“کیبو” در اصل به معنى امید است. این امید ریشه در درک ارزش زندگی و تجلیل از عناصر اصلى آن دارد.

“شاد بودن” چه در گذشته و چه در زمان حال بخش مهمى از فرهنگ ژاپن مى باشد و جشن هایى که در طى سال در این کشور برگزار مى شوند نیز مؤید این امر هستند.

فرقى نمى کند که چه مشکلاتى در سر راه یک کارآفرین قرار مى گیرد، او هیچگاه نباید خنده و تلاش براى شاد بودن در زمان حال را فراموش کند.

منابع:

  • Wikipedia/samurai
  • Benesch, Oleg. Inventing the Way of the Samurai
  • Internationalism, and Bushido in Modern Japan.
  • Oxford: Oxford University Press
  • Coleridge, Henry James. the Life and Letters of St. Francis Xavier
  • Wilson, William Scott. Ideals of the Samurai: Writings of Japanese Warriors.

ترجمه و بازنویسی: فرامرز عیب پوش

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *